Rozdzielność majątkowa nie wyłącza małżonka z dziedziczenia i nie odbiera mu prawa do zachowku. Intercyza rozstrzyga, co należy do kogo za życia, a nie o tym, kto po kim dziedziczy. Małżonek nadal należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych i otrzymuje nie mniej niż jedną czwartą spadku (art. 931 § 1 KC). Zmienia się natomiast coś innego i zwykle na jego niekorzyść: wielkość masy spadkowej.
Czy przy rozdzielności majątkowej małżonek dziedziczy
Dziedziczy, i to na dokładnie tych samych zasadach co przy wspólności ustawowej. To jedno z najczęstszych nieporozumień, z jakimi ludzie przychodzą do prawnika: przekonanie, że podpisanie intercyzy „odcina" współmałżonka od majątku także po śmierci. Kodeks cywilny nie wiąże kręgu spadkobierców z ustrojem majątkowym ani jednym słowem.
Art. 931 § 1 KC: W pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.
Ustrój majątkowy pojawia się dopiero na etapie ustalania, co w ogóle wchodzi do spadku. I tu różnica jest realna, wymierna i prawie zawsze pomijana w rozmowie u notariusza, bo notariusz odpowiada na pytanie, które mu zadano, a pytanie brzmi zwykle „jak się zabezpieczyć przed długami", a nie „co się stanie, gdy jedno z nas umrze".
Co naprawdę zmienia intercyza: nie krąg spadkobierców, tylko wielkość spadku
Przy wspólności ustawowej śmierć małżonka kończy wspólność. Majątek wspólny dzieli się najpierw na dwie części: udział zmarłego wchodzi do spadku, udział żyjącego zostaje jego własnością i nikt go nie dzieli. Żyjący małżonek dostaje więc dwa razy: raz swoją połowę majątku wspólnego, drugi raz udział spadkowy po zmarłym.
Przy rozdzielności majątku wspólnego nie ma. Do spadku wchodzi cały majątek osobisty zmarłego, a żyjący małżonek nie ma żadnej „swojej połowy" do zachowania. Dostaje wyłącznie udział spadkowy, dzielony z dziećmi.
Przykład na liczbach
Małżeństwo, dwoje pełnoletnich dzieci, majątek o wartości 800 000 zł zgromadzony w czasie małżeństwa. Zmarł mąż, nie było testamentu.
| Ustrój majątkowy | Co wchodzi do spadku | Ile ostatecznie ma żona |
|---|---|---|
| Wspólność ustawowa | Udział męża w majątku wspólnym, czyli 400 000 zł | 400 000 zł własnego udziału plus 133 333 zł ze spadku, razem 533 333 zł |
| Rozdzielność, cały majątek formalnie u męża | Cały majątek osobisty męża, czyli 800 000 zł | 266 667 zł ze spadku i nic poza tym |
| Rozdzielność, majątek rozłożony po połowie | Majątek osobisty męża, czyli 400 000 zł | 400 000 zł własnego majątku plus 133 333 zł ze spadku, razem 533 333 zł |
Trzeci wiersz pokazuje, gdzie leży sedno. Rozdzielność sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła dla dziedziczenia. Szkodzi wtedy, gdy majątek gromadzi się formalnie na jednym nazwisku, a drugie z małżonków nie buduje własnego. Tak wygląda większość małżeństw z intercyzą podpisaną pod firmę: mąż albo żona prowadzi działalność i to on lub ona kupuje mieszkania, samochody i udziały, a druga strona ma pensję i konto osobiste. Za życia to nie boli, bo pieniądze są w jednym gospodarstwie domowym. Boli w dniu otwarcia spadku.
Rozdzielność majątkowa a zachowek
Prawo do zachowku też zostaje nienaruszone. Jeżeli zmarły sporządził testament i pominął w nim małżonka, ten może żądać od spadkobierców zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej zachowkowi. Wysokość liczy się od udziału, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym.
Art. 991 § 1 KC: Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach połowa wartości tego udziału (zachowek).
W naszym przykładzie z rozdzielnością i majątkiem 800 000 zł udział ustawowy żony wynosiłby jedną trzecią, czyli 266 667 zł, a zachowek połowę tej kwoty, czyli 133 333 zł. Gdyby żona była trwale niezdolna do pracy, byłoby to 177 778 zł. Sposób liczenia kwoty, doliczanie darowizn i termin przedawnienia opisujemy szczegółowo na stronie o pozwie o zachowek.
Czy przy rozdzielności dziedziczy się długi małżonka
Tak, i to jest druga rzecz, która zaskakuje. Rozdzielność chroni przed długami współmałżonka za jego życia, bo nie ma majątku wspólnego, z którego wierzyciel mógłby się zaspokoić. Z chwilą śmierci ochrona się kończy, ponieważ spadek to nie tylko aktywa, ale i pasywa. Wdowa czy wdowiec, którzy nie odpowiadali za kredyty firmowe zmarłego przez dwadzieścia lat, dziedziczą je razem z resztą spadku.
Ratunkiem jest termin sześciu miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania. W tym czasie można spadek odrzucić w całości albo przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego. Brak jakiegokolwiek oświadczenia oznacza dziś przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, ale zdanie się na ten domyślny wariant przy realnych długach bywa kosztowne, bo trzeba wtedy przeprowadzić spis inwentarza. Terminy, koszty i kolejność składania oświadczeń w rodzinie opisaliśmy przy odrzuceniu spadku.
Kiedy małżonek naprawdę nie dziedziczy
Są cztery takie sytuacje i żadna z nich nie ma nic wspólnego z intercyzą.
| Sytuacja | Podstawa | Na czym polega |
|---|---|---|
| Testament pomijający małżonka | art. 941 i nast. KC | Powołanie innych osób do całości spadku; małżonkowi zostaje roszczenie o zachowek |
| Wydziedziczenie w testamencie | art. 1008 KC | Pozbawia także zachowku, ale wymaga wskazania jednej z trzech przyczyn z ustawy |
| Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia | art. 1048 KC | Zawierana za życia spadkodawcy w formie aktu notarialnego, obejmuje też zstępnych zrzekającego się |
| Wyłączenie po wniesieniu pozwu o rozwód | art. 940 KC | Działa, gdy spadkodawca żądał rozwodu z winy małżonka, a żądanie było uzasadnione |
Ostatni wiersz jest wart zapamiętania przez każdego, kto jest w trakcie rozwodu. Samo złożenie pozwu nic nie zmienia automatycznie: wyłączenie następuje na mocy orzeczenia sądu, a powództwa może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych dziedziczących razem z małżonkiem. Termin jest krótki, sześć miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku i nie więcej niż rok od śmierci (art. 940 § 2 KC). Jeżeli sprawa rozwodowa jest w toku, warto znać ten przepis z obu stron, bo działa on tylko wtedy, gdy żądanie rozwodu z winy było uzasadnione.
Co zrobić, jeżeli macie rozdzielność i chcecie się zabezpieczyć
Sama intercyza nie jest planem spadkowym i nigdy nim nie będzie. Jeżeli zależy Wam na tym, żeby po śmierci jednego z małżonków drugie nie zostało z jedną czwartą i udziałem w mieszkaniu wspólnym z dorosłymi dziećmi z pierwszego związku, potrzebne są inne dokumenty.
Najprostszym jest testament, choć trzeba wiedzieć o jego dwóch ograniczeniach. Po pierwsze, nie zniesie zachowku należnego dzieciom, chyba że zachodzi podstawa do wydziedziczenia. Po drugie, w polskim prawie nie istnieje testament wspólny małżonków: dokument może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy (art. 942 KC), więc krążące w internecie „wzory testamentu wzajemnego" prowadzą wprost do nieważności. Każde z Was musi napisać własny. Formy, wymogi ważności i gotowy wzór do przepisania zebraliśmy na stronie o testamencie.
Mocniejszym narzędziem jest zapis windykacyjny, który przenosi konkretną rzecz, na przykład mieszkanie, wprost na wskazaną osobę z chwilą śmierci, z pominięciem podziału całego spadku. Ma jednak twardy wymóg formalny: można go zamieścić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Skoro i tak trzeba wtedy iść do kancelarii, warto z góry porównać taksę i umówić wizytę u notariusza, bo stawki maksymalne są takie same wszędzie, ale realnie stosowane różnią się między kancelariami. Trzecią drogą jest darowizna za życia, najszybsza, ale nieodwracalna i doliczana później do substratu zachowku.
Niezależnie od wybranego wariantu pamiętajcie o formalnym domknięciu sprawy po śmierci. Bez postanowienia sądu albo notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia bank nie wypłaci pieniędzy z konta, a sąd wieczystoksięgowy nie zmieni właściciela mieszkania. Obie drogi, ich koszty i to, kiedy notariusz musi odmówić, porównaliśmy przy stwierdzeniu nabycia spadku.
Podsumowanie w trzech zdaniach
Rozdzielność majątkowa nie zmienia kręgu spadkobierców ani prawa do zachowku, więc małżonek dziedziczy zawsze, o ile nie zachodzi jedna z czterech sytuacji z tabeli powyżej. Zmienia natomiast to, ile jest do dziedziczenia, i przy majątku zgromadzonym na jednym nazwisku wyraźnie pogarsza sytuację żyjącego małżonka. Jeżeli macie intercyzę, plan na wypadek śmierci trzeba napisać osobno, bo umowa majątkowa go nie zastąpi.