Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, jeżeli dziecko jest powołane do spadku dlatego, że jego rodzic wcześniej ten spadek odrzucił, oboje rodzice działają wspólnie albo jedno za zgodą drugiego, a spadek odrzucają także pozostałe dzieci tych rodziców. Tak stanowi art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązujący od 15 listopada 2023 roku. W pozostałych układach zgoda sądu jest nadal konieczna, ale od tej samej nowelizacji bieg sześciomiesięcznego terminu na odrzucenie spadku ulega zawieszeniu na czas trwania sprawy o zezwolenie.
To jedna z tych zmian, które w praktyce zmieniły wszystko, a w poradnikach krążących po internecie wciąż jej nie ma. Jeszcze kilka lat temu rodzic, który odrzucił zadłużony spadek po swoim ojcu, musiał natychmiast składać wniosek do sądu rodzinnego o zgodę na odrzucenie spadku za każde ze swoich dzieci, a potem patrzeć, jak termin ucieka, podczas gdy sąd wyznacza posiedzenie za cztery miesiące. Dziś w typowej sytuacji sąd w ogóle nie jest potrzebny, a gdy jest, termin po prostu stoi.
Dlaczego w ogóle potrzebna była zgoda sądu
Rodzice zarządzają majątkiem dziecka, ale nie mają w tym pełnej swobody. Ustawa dzieli ich decyzje na czynności zwykłego zarządu, które podejmują samodzielnie, i czynności ten zakres przekraczające, przy których potrzebna jest kontrola sądu. Odrzucenie spadku zawsze zaliczano do tej drugiej grupy, bo dziecko traci przez nie wszystko, co mogłoby odziedziczyć.
Art. 101 § 3 KRO: Rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640(1) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.
Sens tej ochrony jest oczywisty, gdy wyobrazimy sobie rodzica, który pozbawia dziecko wartościowego spadku, bo skłóciła go z resztą rodziny sprawa mieszkania. Problem w tym, że przepis obejmował tak samo sytuację odwrotną, czyli najczęstszą: rodzic odrzuca spadek złożony z samych długów i chce zrobić to samo za dzieci, bo inaczej wierzyciele pójdą po nich. Sąd i tak musiał wydać zgodę, więc postępowanie było formalnością, tyle że formalnością trwającą miesiącami.
Co zmieniło się 15 listopada 2023 roku
Ustawodawca dodał do art. 101 KRO nowy paragraf, który wyjmuje spod obowiązku uzyskania zgody dokładnie ten najczęstszy przypadek. Warto przeczytać go w całości, bo każdy jego fragment jest osobnym warunkiem.
Art. 101 § 4 KRO: Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, to czynność polegająca na odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przez rodzica, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, gdy jest dokonywana za zgodą drugiego z rodziców, któremu również w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, albo gdy jest dokonywana wspólnie, nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640(1) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, sądu spadku, jeżeli spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka. W braku porozumienia rodziców stosuje się przepis § 3.
Zdanie jest długie, więc rozłóżmy je na cztery warunki. Muszą wystąpić wszystkie naraz, brak choćby jednego cofa sprawę do sądu.
| Warunek | Co dokładnie znaczy | Częsty błąd |
|---|---|---|
| Powołanie wskutek odrzucenia przez rodzica | Dziecko dziedziczy tylko dlatego, że jego matka albo ojciec wcześniej odrzucili ten sam spadek | Dziecko wskazane wprost w testamencie dziadka albo dziedziczące bezpośrednio nie mieści się w wyjątku |
| Władza rodzicielska w tym zakresie | Rodzic działający musi mieć władzę rodzicielską, a przy działaniu za zgodą drugiego musi ją mieć również ten drugi | Pominięcie rodzica pozbawionego władzy albo z władzą ograniczoną w tym zakresie |
| Wspólne działanie albo zgoda drugiego rodzica | Oboje stają u notariusza albo jedno działa, mając zgodę drugiego | Samodzielne odrzucenie przez jednego rodzica, gdy drugi o niczym nie wie |
| Pozostali zstępni też odrzucają | Spadek odrzucają wszystkie dzieci tych rodziców, nie tylko wybrane | Odrzucenie za jedno dziecko, a pozostawienie spadku drugiemu |
Ostatni warunek bywa zaskoczeniem. Ustawa nie pozwala wybrać, które dziecko wypada ze spadku, a które w nim zostaje. Jeżeli rodzice chcą, żeby jedno z rodzeństwa jednak dziedziczyło, wyjątek nie działa i trzeba iść do sądu, który zbada, czy to rozwiązanie jest dla każdego dziecka korzystne.
Kolejność, której nie da się odwrócić
To najczęstsza przyczyna odesłania z kancelarii z niczym. Dziecko staje się spadkobiercą dopiero w chwili, w której rodzic złoży oświadczenie o odrzuceniu spadku. Wcześniej nie jest powołane do dziedziczenia, więc nie ma czego odrzucać, a notariusz nie może przyjąć oświadczenia w jego imieniu.
Praktycznie wygląda to tak, że najpierw składa oświadczenie rodzic, a oświadczenie za dziecko przyjmuje się bezpośrednio po nim, zwykle podczas tej samej wizyty, ale jako osobną czynność i w tej właśnie kolejności. Dobra kancelaria zapyta o to od razu przy umawianiu terminu. Warto uprzedzić, ile osób przyjdzie i czy w grę wchodzą małoletni, bo od tego zależy, ile czasu notariusz zarezerwuje i ile protokołów przygotuje.
Sześć miesięcy dla dziecka liczy się osobno i zaczyna biec od dnia, w którym jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu, czyli w praktyce od odrzucenia spadku przez rodzica. Dziecko nigdy nie ma więc mniej czasu niż rodzic. To samo dotyczy dalszych pokoleń, o czym piszemy szerzej przy okazji odrzucenia spadku i kolejności, w jakiej robi to cała rodzina.
Kiedy zgoda sądu jest nadal potrzebna
Wyjątek jest wąski, więc sporo sytuacji zostaje przy zasadzie ogólnej. Zezwolenie sądu opiekuńczego trzeba uzyskać między innymi wtedy, gdy rodzice nie są zgodni co do odrzucenia, gdy dziecko dziedziczy bezpośrednio, a nie po odrzuceniu przez rodzica, gdy tylko jednemu z rodziców przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, a także gdy część rodzeństwa spadku nie odrzuca.
Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka. Opłata to 100 zł. We wniosku trzeba wskazać dane dziecka i obojga rodziców, datę śmierci spadkodawcy, podstawę powołania dziecka do spadku oraz, co najważniejsze, wykazać, że odrzucenie leży w interesie dziecka. Sąd nie ocenia wygody rodziców, tylko bilans majątku: do wniosku warto dołączyć wszystko, co pokazuje stan zadłużenia, czyli wezwania do zapłaty, umowy kredytowe, pisma komornika, zawiadomienia o wpisach w księdze wieczystej.
Jeżeli toczy się już sprawa o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenia udziela sąd spadku, a wniosek złożony do sądu opiekuńczego przekazuje się do dalszego rozpoznania temu sądowi (art. 640(1) KPC). Nie trzeba więc niczego cofać ani składać od nowa.
Najważniejsza zmiana dla spóźnionych: termin przestał gonić
Przez lata najboleśniejszy był nie sam obowiązek uzyskania zgody, tylko arytmetyka. Rodzic odrzucał spadek w piątym miesiącu, składał wniosek o zezwolenie dla dziecka, a sąd wyznaczał posiedzenie po upływie terminu. Dziecko przyjmowało spadek z mocy prawa, choć nikt niczego nie zaniedbał. Ta sama nowelizacja usunęła ten problem dwoma przepisami.
Art. 1015 § 1(1) KC: Do zachowania terminu, o którym mowa w § 1, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku.
Art. 1015 § 1(2) KC: Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.
Praktyczny wniosek jest prosty. Gdy potrzebujesz zgody sądu, licz się z tym, że sprawa potrwa, ale nie działaj w panice: od dnia złożenia wniosku o zezwolenie bieg sześciu miesięcy stoi, a po prawomocnym postanowieniu biegnie dalej tylko ta część terminu, która została. Trzeba jednak pamiętać, że zawieszenie dotyczy postępowania o zezwolenie, a nie samego chodzenia po urzędach. Sam fakt, że kompletujesz dokumenty, terminu nie zatrzymuje.
Gdy rodzice nie mają ze sobą kontaktu
Zdanie ostatnie art. 101 § 4 KRO jest krótkie i bezwzględne: w braku porozumienia rodziców stosuje się przepis § 3, czyli wraca obowiązek uzyskania zezwolenia. Nie ma tu znaczenia, czy drugi rodzic aktywnie się sprzeciwia, czy po prostu zniknął i nie odbiera telefonu. Brak zgody i brak kontaktu prowadzą do tego samego miejsca, czyli do sądu.
Nie warto próbować obejść tego oświadczeniem, że drugi rodzic zgadza się ustnie. Notariusz odnotowuje podstawę działania, a oświadczenie złożone bez wymaganej zgody może zostać później zakwestionowane właśnie przez wierzyciela, któremu zależy, żeby dziecko jednak było spadkobiercą. Lepiej od razu złożyć wniosek do sądu, tym bardziej że od 2023 roku nie kosztuje to już utraty terminu.
Czy dziecko poczęte też musi odrzucić spadek
Tak, jeżeli urodzi się żywe. Dziecko poczęte w chwili otwarcia spadku może być spadkobiercą pod warunkiem, że przyjdzie na świat żywe, więc po urodzeniu wchodzi do kręgu spadkobierców tak samo jak rodzeństwo. Oświadczenie składa się za nie po urodzeniu, a termin sześciu miesięcy dla niego zaczyna biec nie wcześniej niż z tą chwilą. Rodzice, którzy odrzucają zadłużony spadek w czasie ciąży, powinni więc zaplanować drugą wizytę.
U notariusza czy w sądzie
Oświadczenie za dziecko można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Przy odrzuceniu bez zezwolenia notariusz jest zwykle wyborem lepszym: termin dostaje się w kilka dni, wszystko odbywa się przy jednej wizycie, a taksa za protokół z oświadczeniem wynosi maksymalnie 50 zł netto od osoby, wobec 100 zł opłaty sądowej od wniosku. Przy kilkorgu dzieci różnica robi się odczuwalna w obie strony, bo taksę liczy się od każdego oświadczenia osobno, więc przed wizytą warto sprawdzić orientacyjną taksę notarialną i wolne terminy w kilku kancelariach, zwłaszcza gdy termin dobiega końca.
Na wizytę trzeba zabrać dowody osobiste rodziców, odpis skrócony aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów urodzenia dzieci, a jeżeli spadek odrzucił już ktoś przed Wami, także odpis tamtego protokołu. Gdy sąd wydał zezwolenie, potrzebne jest prawomocne postanowienie, więc trzeba odczekać na stwierdzenie prawomocności, a nie iść do notariusza z samym ogłoszeniem.
Czy odrzucenie spadku za dziecko można cofnąć
Nie w zwykłym trybie. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie może być odwołane (art. 1018 § 2 KC), a to dotyczy także oświadczenia złożonego przez przedstawiciela ustawowego. Zostaje wyłącznie uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, przed sądem i za jego zatwierdzeniem (art. 1019 KC). Dlatego przed wizytą warto rzetelnie ustalić, co naprawdę jest w spadku. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość obciążona hipoteką, bilans potrafi wyjść dodatni mimo pozornie wysokiego długu.
Co dalej po odrzuceniu
Odrzucenie spadku za dziecko zamyka jego udział, ale nie kończy sprawy spadkowej. Trzeba jeszcze dopilnować, żeby oświadczenia złożyły wszystkie osoby wchodzące na miejsce odrzucających, a więc kolejne pokolenia i dalsi krewni, a następnie doprowadzić do stwierdzenia nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Bez tego stan prawny majątku pozostaje nieuporządkowany, a wierzyciele wysyłają wezwania po starym adresie latami.
Jeżeli spadek jest zadłużony i część rodziny zdążyła go już przyjąć, warto sprawdzić, czy nie zachodzi jeszcze możliwość uchylenia się od skutków niezachowania terminu, a przy naprawdę wysokich zobowiązaniach rozważyć upadłość konsumencką, która obejmuje również długi przejęte w spadku. Osobną kwestią pozostaje testament: jeżeli spadkodawca go zostawił, przed decyzją o odrzuceniu warto sprawdzić, czy dokument w ogóle jest ważny, bo od tego zależy, kto i w jakiej części dziedziczy. Wymogi formy opisaliśmy przy okazji tego, jak napisać testament.
Stan prawny na 15 sierpnia 2026 roku. Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej w indywidualnej sprawie, bo o wyniku decydują szczegóły układu rodzinnego i majątkowego.