Zachowek po rodzicach należy się dzieciom (i dalszym zstępnym) pominiętym w spadku i wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Dla dziecka małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału. Zasadę ustala art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. To roszczenie pieniężne: żądasz zapłaty konkretnej kwoty, a nie przepisania mieszkania czy innej rzeczy ze spadku.
Ile procent wynosi zachowek po rodzicach
Wysokość zachowku ustalasz w dwóch krokach. Najpierw sprawdzasz, jaki udział przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym, gdyby rodzic nie zostawił testamentu. Potem mnożysz ten udział przez ułamek zachowkowy: połowę dla dorosłego zdolnego do pracy albo dwie trzecie dla dziecka małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy.
| Sytuacja rodzinna | Udział ustawowy dziecka | Zachowek (1/2) |
|---|---|---|
| Jedyne dziecko, drugi rodzic nie żyje | całość spadku | 1/2 spadku |
| Jedyne dziecko i żyjący małżonek spadkodawcy | 1/2 spadku | 1/4 spadku |
| Dwoje dzieci, drugi rodzic nie żyje | 1/2 spadku | 1/4 spadku |
| Troje dzieci i żyjący małżonek | ok. 1/6 spadku | ok. 1/12 spadku |
Przykład. Mama zostawiła mieszkanie warte 480 000 zł i w testamencie zapisała je w całości jednej z dwóch córek. Ojciec już nie żył. Druga córka dziedziczyłaby z ustawy połowę, więc jej zachowek to połowa z tej połowy, czyli 1/4 z 480 000 zł, to jest 120 000 zł. Tyle może żądać od siostry, która przejęła całe mieszkanie.
Komu należy się zachowek po rodzicach
Prawo do zachowku po rodzicach mają zstępni spadkodawcy, czyli dzieci, a jeśli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, to jego dzieci, czyli wnuki. Warunek jest jeden: dana osoba musiałaby faktycznie dziedziczyć z ustawy, gdyby nie było testamentu (art. 991 § 1 KC). Dlatego wnuk domaga się zachowku po dziadkach zwykle tylko wtedy, gdy jego rodzic (dziecko spadkodawcy) już nie żyje.
Prawa do zachowku nie ma natomiast dziecko skutecznie wydziedziczone w testamencie z przyczyn wskazanych w art. 1008 KC, dziecko uznane za niegodne dziedziczenia oraz osoba, która odrzuciła spadek lub zrzekła się dziedziczenia w umowie z rodzicem. Samo pominięcie w testamencie to jeszcze nie wydziedziczenie: żeby pozbawić dziecko zachowku, rodzic musi wyraźnie je wydziedziczyć i podać ustawową przyczynę.
Zachowek po rodzicach a testament
Testament rozstrzyga o tym, kto dziedziczy, ale nie wyłącza prawa do zachowku. Nawet jeśli rodzic zapisał cały majątek jednej osobie, pominięte dzieci nie zostają z niczym. Mogą żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej ich zachowkowi (art. 991 § 2 KC). Testament decyduje więc o właścicielu rzeczy, a zachowek wyrównuje to pieniędzmi najbliższej pominiętej rodzinie.
Jeśli rodzic nie zostawił testamentu, temat zachowku zwykle w ogóle nie powstaje, bo majątek dzieli się według ustawy i każde dziecko dostaje swój udział. Zachowek staje się aktualny dopiero wtedy, gdy testament albo darowizny przesunęły cały majątek do jednej osoby. Stwierdzenie, kto i w jakiej części dziedziczy, następuje w sądzie albo u notariusza w formie aktu poświadczenia dziedziczenia, który przygotujesz u notariusza bez sprawy sądowej, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni.
Zachowek po rodzicach a darowizna i mieszkanie przepisane za życia
Najczęstszy scenariusz to mieszkanie przepisane jednemu dziecku jeszcze za życia rodzica. Po śmierci spadek bywa wtedy pusty, ale prawo temu przeciwdziała. Do podstawy obliczenia zachowku dolicza się wartość darowizn uczynionych przez spadkodawcę (art. 993 KC), a gdy w samym spadku nie ma z czego zapłacić, pominięte dziecko może żądać zachowku wprost od osoby obdarowanej (art. 1000 KC).
Darowizny między najbliższą rodziną, na przykład z rodzica na dziecko, dolicza się bez względu na to, ile lat minęło od ich dokonania. Nie dolicza się natomiast drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn sprzed więcej niż 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych (art. 994 § 1 KC). Dzięki tym regułom przepisanie mieszkania nie pozwala obejść zachowku należnego rodzeństwu.
Ile lat na zachowek po rodzicach i czy się przedawnia
Zachowek się przedawnia, i to jest w tej sprawie najważniejsza data. Roszczenie przedawnia się po 5 latach: wobec spadkobiercy termin liczysz od ogłoszenia testamentu, a wobec osoby obdarowanej od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci rodzica (art. 1007 KC). Po upływie tych 5 lat druga strona może odmówić zapłaty, powołując się na przedawnienie, i sąd oddali powództwo.
Jeśli termin się kończy, samo wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 KC), więc nawet niedopracowany pozew złożony w terminie ratuje roszczenie. Nie zwlekaj jednak do ostatnich tygodni, bo skompletowanie odpisu aktu zgonu, postanowienia o nabyciu spadku i wyceny mieszkania też zajmuje czas.
Jak dochodzić zachowku po rodzicach
Zacznij od pisemnego wezwania do zapłaty skierowanego do spadkobiercy albo obdarowanego, z konkretną kwotą i krótkim terminem. Data wezwania wyznacza początek naliczania odsetek za opóźnienie, a często wystarcza, by druga strona zapłaciła bez procesu. Gdy wezwanie nie skutkuje, składasz pozew o zapłatę zachowku do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu rodzica. Cały przebieg sprawy, wysokość opłaty sądowej i gotowy szablon opisaliśmy w poradniku pozew o zachowek.
W sporze o zachowek najczęściej rozstrzyga wartość mieszkania albo domu, dlatego przygotuj się na opinię biegłego rzeczoznawcy. Sąd wycenia majątek według cen z dnia orzekania, a nie z dnia śmierci, co przy nieruchomościach potrafi mocno zmienić należną kwotę.
Najczęstsze pytania o zachowek po rodzicach
Czy zachowek po rodzicach należy się rodzeństwu? Rodzeństwo spadkodawcy nie ma prawa do zachowku, ale to nie o to zwykle chodzi w tym pytaniu. Jeśli rodzice zapisali majątek jednemu dziecku, pozostałe dzieci (czyli rodzeństwo obdarowanego) mają prawo do zachowku i mogą go dochodzić od brata lub siostry, który wszystko przejął.
Czy zachowek po rodzicach należy się, gdy dostałem darowiznę? Otrzymaną wcześniej darowiznę zalicza się na poczet należnego Ci zachowku (art. 996 KC). Jeśli darowizna była równa zachowkowi lub wyższa, nic Ci już nie przysługuje. Jeśli niższa, możesz żądać różnicy.
Czy zachowek płaci się w ratach? Sąd może rozłożyć zapłatę zachowku na raty, a w szczególnych wypadkach odroczyć termin lub obniżyć sumę, jeśli natychmiastowa zapłata byłaby dla zobowiązanego zbyt dotkliwa (art. 5 KC w praktyce orzeczniczej). Nie jest to jednak regułą i zależy od okoliczności konkretnej sprawy.
Masz konkretną sytuację spadkową po rodzicach i nie wiesz, ile zachowku Ci się należy ani od kogo go żądać? Opisz ją, a prawnik przygotuje pisemną odpowiedź z podstawą prawną w ciągu 24 godzin.