Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie tego udziału. Zasadę tę ustala art. 991 Kodeksu cywilnego. Zachowek to roszczenie pieniężne, a nie prawo do konkretnej rzeczy ze spadku.
Ile wynosi zachowek
Wysokość zachowku zależy od dwóch rzeczy: od tego, jaki udział przypadłby uprawnionemu, gdyby dziedziczył z ustawy, oraz od tego, czy należy mu się połowa, czy dwie trzecie tego udziału.
| Uprawniony | Wysokość zachowku |
|---|---|
| osoba pełnoletnia i zdolna do pracy | 1/2 udziału spadkowego |
| małoletni albo trwale niezdolny do pracy | 2/3 udziału spadkowego |
Przykład: spadkodawca zostawił żonę i dwoje dorosłych dzieci, ale cały majątek zapisał w testamencie tylko żonie. Przy dziedziczeniu ustawowym każde z dzieci dostałoby jedną trzecią spadku. Zachowek dla dorosłego dziecka to połowa tej jednej trzeciej, czyli jedna szósta wartości spadku. Gdyby dziecko było małoletnie, byłyby to dwie trzecie z jednej trzeciej, czyli dwie dziewiąte.
Komu przysługuje zachowek
Uprawnieni do zachowku są najbliżsi członkowie rodziny spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, a zostali pominięci w testamencie albo dostali mniej, niż wynosi ich zachowek. Są to zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwu ani dalszym krewnym zachowek nie przysługuje.
Prawo do zachowku traci osoba wydziedziczona w testamencie z przyczyn wskazanych w art. 1008 KC, osoba uznana za niegodną dziedziczenia oraz małżonek, wobec którego spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy. Znaczenie ma też kolejność: rodzice spadkodawcy są uprawnieni do zachowku tylko wtedy, gdy nie ma zstępnych, bo to dzieci i wnuki dziedziczą w pierwszej kolejności. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział, a wraz z nim prawo do zachowku, przechodzi na wnuki w drodze tak zwanego przedstawienia.
Jak obliczyć zachowek krok po kroku
Podstawą jest tak zwany substrat zachowku, czyli wartość, od której liczy się roszczenie. Ustala się go w kilku krokach:
- Ustal czystą wartość spadku: aktywa minus długi spadkowe, bez zapisów i poleceń.
- Dolicz do niej wartość darowizn i zapisów windykacyjnych, które spadkodawca poczynił za życia, zgodnie z art. 993 do 995 KC.
- Ustal udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.
- Pomnóż ten udział przez połowę albo dwie trzecie i odejmij to, co uprawniony już otrzymał ze spadku, w darowiźnie lub w zapisie.
Doliczanie darowizn ma znaczenie, bo zapobiega obejściu zachowku przez rozdanie majątku jeszcze za życia. Nie dolicza się drobnych, zwyczajowo przyjętych darowizn ani darowizn sprzed więcej niż 10 lat na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
Od kogo można żądać zachowku
W pierwszej kolejności zachowku żąda się od spadkobierców powołanych w testamencie. Jeżeli nie wystarcza to na pokrycie roszczenia, uprawniony może żądać uzupełnienia od osób, które dostały od spadkodawcy zapis windykacyjny, a następnie od obdarowanych. To roszczenie pieniężne, więc zobowiązany płaci sumę, a nie oddaje konkretne przedmioty.
Ile jest czasu na zachowek
Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat, zgodnie z art. 1007 KC. Termin liczy się od ogłoszenia testamentu, a roszczenie przeciwko obdarowanemu od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Po upływie 5 lat druga strona może uchylić się od zapłaty, powołując się na przedawnienie, dlatego z dochodzeniem zachowku nie warto zwlekać.
Zachowek a testament i wydziedziczenie
Sam fakt pominięcia w testamencie nie pozbawia prawa do zachowku, przeciwnie, to właśnie wtedy roszczenie o zachowek powstaje. Skutecznie odebrać prawo do zachowku można tylko przez wydziedziczenie w testamencie, i to wyłącznie z przyczyn wskazanych w art. 1008 KC: gdy uprawniony uporczywie postępuje wbrew zasadom współżycia społecznego, dopuścił się wobec spadkodawcy lub najbliższych umyślnego przestępstwa albo uporczywie nie dopełniał obowiązków rodzinnych. Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Jeżeli wydziedziczenie jest bezpodstawne, uprawniony i tak może dochodzić zachowku.
Zrzeczenie się zachowku i dziedziczenia
Prawa do zachowku można się zrzec jeszcze za życia spadkodawcy, ale tylko w umowie zawartej z nim w formie aktu notarialnego. Podobnie działa umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, która obejmuje także zachowek. To rozwiązania stosowane na przykład wtedy, gdy jedno z dzieci dostaje za życia znaczną darowiznę i w zamian rezygnuje z późniejszych roszczeń. Bez takiej umowy w formie notarialnej samo ustne zapewnienie, że ktoś nie będzie żądał zachowku, nie ma mocy prawnej.
Zachowek w ratach i miarkowanie
Sąd może rozłożyć zapłatę zachowku na raty, a w wyjątkowych sytuacjach nawet obniżyć roszczenie, jeżeli natychmiastowa zapłata całości byłaby nie do pogodzenia z zasadami współżycia społecznego, na przykład gdy jedynym składnikiem spadku jest mieszkanie, w którym mieszka zobowiązany. To rozwiązanie stosuje się ostrożnie i zależy ono od okoliczności konkretnej sprawy, dlatego warto opisać swoją sytuację prawnikowi, zanim skierujesz sprawę do sądu.
Najczęstsze pytania o zachowek
Czy zachowek należy się od darowizny za życia?
Tak. Jeżeli spadkodawca za życia rozdał majątek w darowiznach, ich wartość dolicza się do substratu zachowku, a uprawniony może żądać zapłaty także od obdarowanych, gdy majątek spadkowy nie wystarcza na pokrycie zachowku.
Czy zachowek przysługuje wnukom?
Wnuki są zstępnymi spadkodawcy, więc mogą być uprawnione do zachowku, jeżeli w danej sytuacji dziedziczyłyby z ustawy, na przykład gdy ich rodzic, czyli dziecko spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku.
Czy można dochodzić zachowku bez sprawy sądowej?
Tak, najpierw warto wezwać zobowiązanego do zapłaty na piśmie. Jeżeli nie zapłaci dobrowolnie, roszczenie dochodzi się pozwem o zapłatę zachowku przed sądem. Wiele spraw kończy się ugodą, gdy wartość spadku i darowizn nie jest sporna.
Jak udokumentować roszczenie o zachowek?
Przydają się akt zgonu spadkodawcy, testament lub postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia oraz dokumenty pokazujące wartość majątku i wcześniejszych darowizn, na przykład akty notarialne i wyciągi. Im lepiej udokumentujesz wartość substratu zachowku, tym łatwiej ustalić kwotę i tym trudniej ją zakwestionować.
Czy od zachowku płaci się podatek?
Nabycie zachowku podlega podatkowi od spadków i darowizn, ale najbliższa rodzina z grupy zerowej, czyli między innymi dzieci, małżonek i rodzice, może skorzystać ze zwolnienia po zgłoszeniu nabycia w terminie do właściwego urzędu skarbowego. Warto sprawdzić ten obowiązek, żeby nie stracić prawa do zwolnienia.
Chcesz sprawdzić, ile wynosi zachowek w Twojej sytuacji, albo czy nie doszło do przedawnienia? Opisz sprawę i zadaj pytanie prawnikowi online, a otrzymasz pisemną odpowiedź z podstawą prawną w 24 h. Możesz też najpierw przejrzeć gotowe odpowiedzi w bazie pytań do prawnika online.