Podważenie testamentu: kiedy jest możliwe, w jakim terminie i jakie dowody działają

Testament można podważyć na dwa zupełnie różne sposoby, a od tego, który wchodzi w grę, zależy termin. Wady formy, na przykład testament napisany na komputerze albo wspólny testament małżonków, powodują nieważność, na którą można powołać się bez ograniczenia czasowego. Wady woli z art. 945 Kodeksu cywilnego, czyli brak świadomości, błąd i groźba, wygasają po trzech latach od dowiedzenia się o przyczynie i najpóźniej po dziesięciu latach od śmierci spadkodawcy.

Dwie drogi podważenia, które łatwo pomylić

Poradniki zwykle wrzucają wszystko do jednego worka pod hasłem "nieważność testamentu" i podają jeden zestaw terminów. To błąd, który potrafi kosztować sprawę, bo tylko jedna z tych dróg jest ograniczona czasowo.

Różnica bierze się wprost z konstrukcji przepisów. Wymogi formy opisuje art. 949 i następne, a ich niedochowanie oznacza, że dokument nigdy nie stał się testamentem. Nie ma czego wzruszać w terminie, bo nie ma ważnej czynności prawnej. Ograniczenie czasowe dotyczy natomiast wyłącznie trzech przyczyn wskazanych w art. 945 paragraf 1, i wynika z paragrafu 2 tego samego artykułu.

Art. 945 KC: trzy podstawy nieważności testamentu

Art. 945 KC: paragraf 1. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony: 1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli; 2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści; 3) pod wpływem groźby. Paragraf 2. Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

W praktyce sądowej dziewięć na dziesięć spraw opiera się na punkcie pierwszym. Chodzi o sytuację, w której spadkodawca w chwili pisania testamentu nie rozumiał znaczenia swojego oświadczenia albo nie mógł swobodnie zdecydować. Typowe tło to choroba Alzheimera, otępienie naczyniopochodne, guz mózgu, ciężka depresja, majaczenie w przebiegu infekcji albo silne leczenie przeciwbólowe w ostatnich tygodniach życia.

Trzeba jednak od razu zaznaczyć dwie rzeczy, które sądy powtarzają konsekwentnie. Sama choroba psychiczna czy diagnoza otępienia nie przesądza o nieważności, bo znaczenie ma stan konkretnie w dniu sporządzenia testamentu, a choroby te przebiegają falami. I odwrotnie: brak ubezwłasnowolnienia niczego nie przesądza na korzyść testamentu, bo ubezwłasnowolnienie jest osobnym postępowaniem, którego rodzina zwykle w ogóle nie prowadziła.

Punkt drugi, czyli błąd, dotyczy błędu co do faktów, a nie rozczarowania treścią. Klasyczny przykład to testament napisany w przekonaniu, że jedno z dzieci nie żyje albo że konkretna osoba opiekowała się spadkodawcą, podczas gdy w rzeczywistości robił to ktoś inny. Punkt trzeci, groźba, w sprawach spadkowych pojawia się rzadko i jest najtrudniejszy dowodowo.

Do ilu lat można podważyć testament

Przy zarzutach z art. 945 KC obowiązują dwa terminy naraz i wystarczy, że upłynie którykolwiek z nich. Pierwszy to trzy lata od dnia, w którym osoba mająca interes prawny dowiedziała się o przyczynie nieważności. Drugi to dziesięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, i jest to granica ostateczna niezależnie od tego, kiedy ktokolwiek się czegoś dowiedział.

Termin trzyletni bywa liczony inaczej, niż spodziewa się rodzina. Nie biegnie od ogłoszenia testamentu ani od pogrzebu, tylko od momentu, w którym dana osoba realnie dowiedziała się o okolicznościach świadczących o nieważności, na przykład od dnia, w którym uzyskała dostęp do dokumentacji medycznej pokazującej stan spadkodawcy. Dlatego o kopię dokumentacji warto wystąpić od razu, a datę jej otrzymania zachować.

Podważenie testamentu po stwierdzeniu nabycia spadku

To najtrudniejszy scenariusz i zarazem bardzo częsty, bo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia zapada zwykle szybko i bez sporu. Kodeks postępowania cywilnego zamyka wtedy drogę zwykłego procesu i przewiduje jedną, wąską ścieżkę.

Art. 679 paragraf 1 KPC: Dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku nie jest spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku, z zastosowaniem przepisów niniejszego rozdziału. Jednakże ten, kto był uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, może tylko wówczas żądać zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, gdy żądanie opiera na podstawie, której nie mógł powołać w tym postępowaniu, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskał tę możność.

Przepis dzieli zainteresowanych na dwie grupy o bardzo różnej sytuacji. Kto nie brał udziału w postępowaniu spadkowym, może złożyć wniosek o zmianę postanowienia bez tego dodatkowego rygoru. Kto był uczestnikiem, musi wykazać dwie rzeczy naraz: że powołuje się na podstawę, której wcześniej nie mógł podnieść, oraz że złożył wniosek w ciągu roku od chwili, w której uzyskał taką możliwość. Samo stwierdzenie "wtedy o tym nie pomyślałem" nie wystarczy.

Ta sama procedura obejmuje zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony u notariusza oraz stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego, co wynika z paragrafu 4 tego artykułu. Podpisanie protokołu dziedziczenia u notariusza nie zamyka więc sprawy raz na zawsze, choć bardzo ją utrudnia.

Czy można podważyć testament notarialny

Tak, ale odpada wtedy większość typowych zarzutów. Notariusz ustala tożsamość, sam redaguje dokument, odczytuje go i zachowuje oryginał w kancelarii, więc nie ma sporu o autentyczność pisma, o podpis ani o datę. Zostaje praktycznie jedna droga: wykazanie, że w chwili czynności spadkodawca był w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji.

Jest to możliwe, ale trudniejsze niż przy testamencie domowym, bo w akcie notarialnym zwykle znajduje się wzmianka, że notariusz nie miał wątpliwości co do stanu osoby stawającej. Przełamanie tej wzmianki wymaga mocnej dokumentacji medycznej z okresu wizyty i opinii biegłego. Sam fakt, że spadkodawca był w podeszłym wieku, chorował przewlekle albo mieszkał u osoby, którą powołał do spadku, nie wystarczy.

Wniosek o podważenie testamentu: takiego pisma nie ma

Wiele osób szuka wzoru wniosku o podważenie testamentu i nie znajduje go z prostego powodu: polska procedura nie zna takiego pisma. Nieważność testamentu jest zarzutem, a nie samodzielnym żądaniem. Podnosi się go w jednym z dwóch postępowań, zależnie od tego, na jakim etapie jest sprawa.

Jeżeli postępowanie spadkowe jeszcze się toczy albo w ogóle się nie zaczęło, zarzut zgłasza się w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, wnosząc o stwierdzenie dziedziczenia na podstawie ustawy lub wcześniejszego testamentu. Jeżeli postanowienie już zapadło, jedynym pismem jest wniosek o zmianę albo uchylenie stwierdzenia nabycia spadku z art. 679 KPC. Sprawa toczy się w trybie nieprocesowym przed sądem rejonowym miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy.

Jakie dowody realnie przekonują sąd

W sprawach o stan świadomości dowodem rozstrzygającym jest niemal zawsze opinia biegłego, najczęściej psychiatry, a przy chorobach neurologicznych także neurologa. Biegły nie badał spadkodawcy i opiera się wyłącznie na aktach, dlatego wynik sprawy zapada w praktyce na etapie gromadzenia dokumentacji, a nie na sali rozpraw. Warto zgromadzić karty informacyjne leczenia szpitalnego, historię choroby z poradni, wyniki badań obrazowych, karty zleceń lekowych oraz dokumentację opieki społecznej lub domu pomocy.

Przy zarzucie sfałszowania pisma potrzebna jest opinia biegłego z zakresu badania pisma ręcznego, a ta wymaga materiału porównawczego z okresu zbliżonego do daty testamentu: listów, podpisów na umowach, pokwitowań, wpisów w dokumentach bankowych. Warto zebrać ich jak najwięcej, bo pojedynczy podpis rzadko wystarcza do kategorycznej opinii.

Zeznania świadków mają znaczenie pomocnicze i sądy podchodzą do nich ostrożnie, bo pochodzą zwykle od osób zainteresowanych wynikiem. Najbardziej przekonują świadkowie neutralni: opiekunka, sąsiad, pielęgniarka środowiskowa, listonosz.

Na koniec uwaga o dokumentach elektronicznych, bo pojawia się coraz częściej. Testament nie może powstać w formie elektronicznej w żadnym wariancie. Nie jest testamentem plik tekstowy, skan, wiadomość e-mail ani nagranie wideo, i nie ratuje go nawet kwalifikowany podpis elektroniczny. To wyjątek na tle reszty obrotu, w którym podpisywanie umów podpisem elektronicznym ma dziś taką samą moc jak podpis na papierze. W prawie spadkowym liczy się wyłącznie pismo ręczne albo urzędowa forma sporządzenia dokumentu.

Co się dzieje, gdy testament upadnie

Unieważnienie testamentu nie oznacza, że majątek dzieli sąd według poczucia sprawiedliwości. Skutek jest mechaniczny: jeżeli spadkodawca zostawił wcześniejszy ważny testament, wchodzi on w miejsce podważonego, bo jego odwołanie było bezskuteczne. Jeżeli wcześniejszego testamentu nie było, dziedziczenie odbywa się według ustawy, czyli w pierwszej kolejności przez małżonka i dzieci.

Dlatego przed rozpoczęciem sprawy warto policzyć, co się realnie zyska. Bywa, że dziedziczenie ustawowe daje mniej niż zachowek, który przysługuje niezależnie od tego, czy testament się utrzyma. Roszczenie o zachowek jest przy tym znacznie prostsze dowodowo, bo nie wymaga opinii psychiatrycznej ani grafologicznej, a jedynie wyceny majątku. Zanim więc podważysz testament, sprawdź w naszym opracowaniu o tym, ile wynosi zachowek, czy druga droga nie okaże się szybsza. Pamiętaj też o terminie: roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.

Jeżeli natomiast spadkodawca nie tylko pominął kogoś, ale wprost pozbawił go zachowku, obowiązują dodatkowe reguły opisane przy wydziedziczeniu, a kluczowe znaczenie ma to, czy w testamencie wskazano przyczynę i czy jest ona prawdziwa. Komplet zasad dotyczących form, wymogów i skutków testamentu zebraliśmy na stronie o testamencie.